اين پسند سمعانى نه بدان معناست كه چون ظاهر شرع راست كردى و به حقيقت رسيدى ، در ظاهر حقيقت بمانى و دل خوش كنى و با مشتى مصطلح ديگر ظاهربازى و ظاهرگرايى كنى ، كه اگر در ظاهر شرع بمانى و اخلاص نورزى ، به كفر جلى مىرسى ؛ و چون به ظاهر حقيقت درآميزى و درمانى ، به كفر خفى رسيده‌اى . و نيك پيداست كه خصم خفى آدمى را ريشه‌كن مىكند ، اگرچه خصم جلى نيز درخت انسانيّت را از ترى و تازگى و رونق بدور مىدارد . براساس چنين انديشه‌اى است كه از خامهء شاعرانهء سمعانى مىريزد كه « چون مرد به قرب رسيد اگر در عين قرب نظرش بر قرب افتد در حال مبتلاى بعد گردد كه رؤية القرب حجاب عين القرب . ديدن قرب خود حجاب قرب است . » / a 22 / . با همهء غور و تأمل تام و تمامى كه سمعانى در آراى خانقاهى دارد و بناى همهء تفسيرها و تعبيرهاى قرآنى ، حديثى ، كلامى ، فقهى و عشق اين جهانى و آن جهانى را بر اركان انديشه‌هاى عرفانى و صوفيانه مىگذارد ، از جاى جاى كتابش آشكار است كه او از خواص و صاحب نظران اهل سنّت است . البته سمعانى را نمىتوان از آن دسته خانقاهيانى به شمار آورد كه از سدهء نهم هجرى به بعد ، به جاى آنكه « جنگ هفتاد دو ملت » را براساس آراى عرفانى عذر بنهند ، خود در كارزار آن ستيز عبث و ناخوش فرا پيش رفته‌اند ، « 52 » بلكه او هرجا كه به ذكر مذهب خود مىپردازد ، آن را در مقابل « دهريان » قرار مىدهد . « 53 » به هر حال ، سمعانى از جملهء شافعيان قرون پنجم و ششم هجرى است ، و همچنان كه پيش از اين گفتيم ، تعلق او به مذهب شافعى از پدرش ، ابى المظفر منصور سمعانى ، به يادگار مانده بود ؛ زيرا خانوادهء سمعانى ، پيش از منصور سمعانى حنفى مذهب بوده‌اند ، و براى نخستين بار به سال 462 ، او بود كه از آراى حنفى به انديشه‌هاى شافعى انتقال كرد ، « 54 » و هرچند كه اين انتقال اسباب مخالفت عده‌اى از حنفيان مرو را - كه در آن زمان از قدرت كمّى و اجتماعى بهره‌اى داشتند - « 55 » فراهم آورد ، ولى مشرب مذهبى تازهء او را عوض نكرد ، و همين مشرب مذهبى به احمد سمعانى رسيد ، و احمد با آنكه به

--> ( 52 ) - نگارنده را مقالتى است به عنوان « خانقاهيان و جنگ هفتاد و دو ملت » ، كه اميد است پيش از چاپ اين كتاب ، عرضه شود . ( 53 ) - مانند اين عبارت : « مذهب دهريان است كه دنيا بقا راست و خلق فنا را ، امّا مذهب اهل سنّت آنست كه دنيا فنا راست و خلق بقا را » . / b 95 / . ( 54 ) - عبد الكريم سمعانى ، الانساب ، 308 الف . ( 55 ) - - سيد مرتضى حسنى رازى ، تبصرة العوام ، ص 91 .